NA WYŻSZYM POZIOMIE

Badane wypełniały kwestionariusz zawierający 22 pytania, z których 18 dotyczyło zachowań agresywnych u dzieci, a 4 informacji o respondentce. 17 pytań było skategoryzowanych, jedno miało charakter pytania otwartego. Pytania informacyjne dotyczyły wieku respondentek, stażu ich pracy, liczby własnych dzieci oraz liczebności szkoły i klasy, w której pracowały.Reasumując, nauczycielki dokonujące diagnozy zachowań agresywnych u dzieci w młodszym wieku szkolnym były kobietami młodymi i w średnim wieku, o zróżnicowanym, lecz raczej dużym stażu pracy zawodowej. Więk­szość z nich posiadała własne dzieci w wieku szkolnym. Uczyły w małych i średnich szkołach wiejskich; klasy, w których uczyły były mało i średnio liczne. Badane nauczycielki były uczestniczkami kursu przekwalifikującego z wychowania przedszkolnego na nauczanie początkowe; nie miały przygo­towania zawodowego na poziomie wyższym.

ZASADNICZY PROBLEM

Zasadniczy problem podjętych badań własnych zawiera się w pytaniu o rozmiar i formy zachowań agresywnych dzieci w młodszym wieku szkol­nym w opiniach (w diagnozie) nauczycielek nauczania początkowego uczą­cych w tych szkołach.Badania przeprowadzono w styczniu 1994 roku w małych i średnich szko­łach, pod względem liczebności dzieci. Tylko jedna z nauczycielek pracowała w szkole liczącej 600 uczniów, pozostałe 24 nauczycielki pracowały w szko­łach liczących od 51 do 200 dzieci. Najmniejsze klasy szkolne liczyły 8 uczniów, najliczniejsze – 24. Dane empiryczne pochodzą z 28 szkół wiejskich od 412 uczniów. Badane nauczycielki (same kobiety) o średnim wieku 33,6 lat miały zróżnicowany staż zawodowy (najkrótszy 1,5 roku, najdłuższy 12,9 lat).

AGRESJA EMOCJONALNA

Agresja emocjonal­na powstaje wówczas, gdy dziecko zauważa, że jego spontaniczne reakcje złości, takie jakkopanie, gryzienie, szczypanie sprawiają rodzicom ból.Wielu autorów podkreśla, że nie każda agresja ma charakter negatywny, w niektórych warunkach pewne formy agresji nie tylko są formami akcepto­wanymi, ale także koniecznymi. W procesie socjalizacji nie chodzi więc o hamowanie wszelkich przejawów agresji dziecka, lecz o skierowanie ich z drogi aspołecznej na prospołeczną, a w miejsce prymitywnych form agresji wytworzenie takich, które są akceptowane przez społeczeństwo. Jak wskazu­je Kirwil (1992) w społeczeństwie amerykańskim rodzice z klasy średniej oczekują od swoich dzieci asertywności, która nie wyklucza pewnych apro­bowanych społecznie form agresji.

DRUGIE KRYTERIUM

Drugim kryterium jest to, czy agresja jest narzędziem czy celem zachowania. W pierwszym przy­padku jednostka zachowuje się agresywnie, gdyż w inny sposób me może zrealizować planów, zamiarów i celów – jest to agresja insCramentalna. W drugim przypadku powodem agresji jest jakaś wewnętrzna pobudka, która sprawia, że czynimy komuś przykrość czy też sprawiamy ból – jest to agresja afekty wna. Kolejnym kryterium, według którego można porządkować posta­wy agresywne, jest to, czy mająone charakter obronny czy atakujący. Agresja atakująca jest instynktowna i jest charakterystyczna dla zwierząt; opisali ją etolodzy.Wyróżnione przez Ranschburga dwie formy agresji: instrumentalna i e- mocjonalna różnią się między sobą tym, że agresja instrumentalna powstaje wcześniej niż emocjonalna. Pierwsza pojawia się, gdy dziecko zauwaza, ze wybuchy złości z jego strony prowadzą do pożądanych przez nie zmian w otoczeniu, np. dorośli zaspokajają jakąś jego potrzebę.

AGRESJA INSTRUMENTALNA

Agresja instrumentalnajest sposobem, narzędzie mumożliwiającym osiągnięcie celu. Agresja patologiczna jest uwarunkowana procesami chorobowy­mi zachodzącymi w układzie nerwowym. Zachowania agresywne są wów­czas symptomami niektórych chorób i zaburzeń zachowania. Występują mi­mo braku frustracji, modeli agresywnego zachowania się lub celów działania realizowanych za pośrednictwem agresji. Patologiczne podłoże agresji, zda­niem Dąbrowskiego (1964), można zauważyć u dzieci nadpobudliwych psy­choruchowo, epileptyków, schizofreników, aligofreników i psychopatów. Ranschburg grupuje postawy agresywne według kilku kryteriów. Jednym jest moralna treść zachowania. Ze względu na nią właśnie wyróżnia agresję społeczną, niszczącą występującą przeciw społeczności oraz agresję prospo­łeczną – służącą interesom jednostki i społeczeństwa.

BADANIA PSYCHOLOGICZNE

Badania psychologiczne (Sears, Maccoby i Lewin, Bandura i Walters) dowiodły, że większość agresywnych dzieci pochodzi z rodzin, gdzie jedno lub oboje rodziców to osoby agresywne. Frustrowane dziecko przenosi swoją agresję do szkoły, na swych kolegów i podczas gdy bije swego rówieśnika, realizuje zachowanie modelu agresywnego – rodziców. Ranschburg (1980) zwraca uwagę na interesujące zjawisko wykryte w badaniach psychologicz­nych i pedagogicznych. Mianowicie stwierdzono, że w pierwszej i drugiej klasie szkoły podstawowej na całym świecie chłopcy mają o wiele więcej trudności z dobrym zachowaniem niż dziewczynki. Autor podaje prawdopo­dobne wyjaśnienia tego stanu rzeczy. Zauważa mianowicie, że jedną z głów­nych przyczyn tego zjawiska jest fakt, że prawie zawsze w klasach początko­wych pedagogiem jest kobieta, jej zachowanie jest modelem przede wszyst­kim dla dziewcząt, w znacznie mniejszym zaś stopniu dla chłopców.

BLOKADA POTRZEBY

Blokada potrzeby uznania społecznego spowodowana częstym krytykowaniem dziec¬ka, upominaniem go, może również prowadzić do zachowań agresywnych, podobnie jak blokada potrzeby samodzielności, wywołana zbyt licznymi zakazami i nakazami pochodzącymi od dorosłych, nadmiernym ogranicza¬niem samodzielności dzieci i młodzieży.Agresja naśladowcza jest wyrazemmimowolnegonaśladownictwa modeli agresywnego zachowania się, z którymi dana osoba styka się w swym oto¬czeniu. Pod ich wpływem agresja może wystąpić u osób, które uprzednio nie były narażofle na frustrację. Jak zauważa Skomy (1976) modele wpływająna zachowanie się przede wszystkim wtedy, gdy są nimi osoby znaczące. W tej sytuacji zostaje uruchomiony mechanizm identyfikacji powodujący wystą¬pienie dążenia do upodobnienia się do ubioru, sposobu mówienia lub zacho¬wania się modela

PÓŹNIEJSI BADACZE

Badacze ograniczali powyższą hipotezę, poddając w wątpliwość podstawowe założenie o tym, że powodem każdej agresji jest frustracja oraz, że po każdej frustracji następuje agresja. Zdaniem Millera (za: Skomy 1976),w sytuacjach frastracyjnych, kara lub nawet sama groźba kary wpływa ha­mująco na impulsy pobudzające do agresji i powoduje wystąpienie reakcji nieagresywnych. Z kolei Sears (za: Skomy 1976) wykazał, że następstwem frustracji bywa u dzieci nie tylko agresja, lecz również fiksacja, regresja lub substytucja.Hipotezę o związku agresji z frustracją podtrzymują Bandura i Walters (1968) oraz Skomy (1968). Agresywność przejawiana przez dziecko bywa konsekwencją blokady potrzeby afiliacji spowodowanej oziębłościąuczucio- wą rodziców, brakiem z ich strony objawów serdeczności i życzliwości, nadmierną surowością oraz stosowaniem licznych kar fizycznych. Blokada potrzeby uznania społecznego

AGRESJA FRUSTRACYJNA

Agresja frustracyjna była przedmiotem licznych badań, zainicjowanych przez Dollarda i współpracowników (1967), którzy sformułowali hipotezę agresji frustracyjnej. Mówi ona o dwustronnej zależności pomiędzy agresją a frustracją: agresja zawsze jest konsekwencją frustracji, a frustracja zawsze prowadzi do jakichś form agresji. Wskazali też na cztery zasadnicze cechy agresji: 1) siła agresji zależy od stopnia frustracji, 2) akty agresji ulegają hamowaniu pod wpływem kary, 3) tendencje agresywne mogą zostać prze­mieszczone, 4) akty jawnej agresji szybciej i skuteczniej zmniejszająnapięcie frustracyjne niż akty agresji ukrytej. Siła pobudzenia do agresji zależy od trzech czynników: 1) od siły pobudzenia do reakcji, jaka uległa frustracji, 2) stopnia przeszkody, 3) liczby zachowań, które uprzednio uległy frustracji.

RODZAJE AGRESJI

U dzieci i młodzieży agresywne zachowanie się przyjmuje postać bójek i kłótni z rówieśnikami, nieuzasadnionego skarżenia, złośliwych plotek czy mściwości przejawianej w stosunku do kolegów. Agresja może być również kierowana przeciwko osobom dorosłym i przedmiotom. Zdaniem Skomego, (1976) jeśli u kogoś występują liczne zachowania agresywne, nazywamy go mianem agresywnego. Mamy wtedy do czynienia z pewnymi tendencjami lub skłonnościami agresywnymi czy też z agresją traktowaną jako względnie trwałą cechą osobowości.Dla wyjaśnienia genezy agresywnego zachowania się niezbędne jest poz­nanie mechanizmów jej powstania. W badaniach psychologicznych wykryto trzy rodzaje agresji: frustracyjną, naśladowczą oraz instrumentalną. W bada­niach fizjologicznych wykryto czwarty rodzaj agresji, a mianowicie agresję patologiczną.